Achtergrond
Waarom werken leestabs? Het idee komt uit de klas en leunt op onderzoek naar leesmotivatie en dialogisch literatuuronderwijs.

Waar het begon
Op de school waar ik werk merkten we in havo 4 dat leesclubs niet het gewenste resultaat opleverden. Leerlingen kozen hun boek vooral op dikte of uitstraling en waren soms al van plan het niet uit te lezen. Tijdens de gesprekken ging het over het weekend of de vervelende werkgever, maar nauwelijks over het boek. Een collega zei het treffend: ‘Ik ben eigenlijk vooral bezig met: wordt er überhaupt gepraat over het boek?’ Sommige collega’s besloten daarom te stoppen met leesclubs.
Het is niet zo gek: bijna de helft van de Nederlandse jongeren geeft aan nooit voor het plezier te lezen (Visser, 2023). Ook zijn leerlingen niet altijd gemakkelijk te motiveren voor literatuuronderwijs (Ramdas, Beuse, Maas & De Vries, 2018). Alleen een boek en een paar vragen waren dus niet genoeg.
Leesmotivatie als vertrekpunt
Leesmotivatie en leesplezier vormden het uitgangspunt (Stichting Lezen, 2021; Meelissen et al., 2023). Betrokkenheid en een goede leesmotivatie leiden tot beter begrip en betere interpretatie van de tekst (Janssen, 2009).
Daarbij zijn autonomie, verbondenheid en competentie belangrijk, de basis van de zelfdeterminatietheorie (Ryan & Deci, 2000; Rogiers, Vansteelandt & Van Keer, 2024).
Autonomie. Leerlingen kiezen zelf hun boek zonder verplichte leeslijst, maken een eigen leesplanning en formuleren zelf lezersvragen.
Verbondenheid. Leerlingen lezen samen en delen hun ervaringen. Wie een week ziek is, wordt bijgepraat en haakt zo weer aan.
Competentie. Dankzij de tabs kan iedere leerling een eigen vraag, fragment of gespreksonderwerp aandragen.
Eerst de dialoog met de tekst
De aanpak is geïnspireerd door dialogisch literatuuronderwijs: leerlingen gaan met elkaar in gesprek over lezen. Een goed leesgesprek begint al tijdens het lezen. Leerlingen moeten eerst zelf iets van een tekst vinden, zich iets afvragen of ergens op reageren. Schrijvers noemt dit de interne dialoog (Schrijvers, 2019).
Door eerst zelf na te denken en daarna pas te bespreken ontstaan twee lagen van ervaringen. Dat helpt leerlingen hun eigen ideeën te vergelijken met die van anderen en geeft ruimte aan verschillende interpretaties en nieuwe inzichten over sociale en morele thema’s (Schrijvers, 2019).
De persoonlijk-ervaringsgerichte benadering stimuleert leerlingen om genuanceerder over literatuur te spreken en te schrijven. Het is daarbij essentieel dat ze ruimte krijgen om te verwoorden wat een tekst voor hen persoonlijk betekent (De Wit, 2017).
De opzet
- Een leesclub bestaat idealiter uit een kleine groep van een heterogene samenstelling: verschillend literair niveau, jongens en meisjes, lezers en niet-lezers (Laughlin, Hatch, Silver & Boh, 2006; Witte, 2008; De Nood et al., 2019). In de praktijk werkt de lespresentatie met groepjes van 4 tot 6 leerlingen.
- Leestijd in de les is de voorbereiding op het gesprek en helpt om de eigen gedachten te ordenen (Cornelissen, 2016; De Kleijn, 2023).
- Het plakken van de tabs koppelt de eigen lezing (de dialoog met de tekst) aan het gesprek met klasgenoten (de dialoog over de tekst) (Janssen, 2009; Cornelissen, 2019).
- De boeken liggen tijdens het gesprek op tafel, zodat leerlingen hun tabs kunnen toelichten en fragmenten kunnen voorlezen (Cornelissen, 2019).
- De docent is coach. Leerlingen verwachten geen eenduidig antwoord (Koek & Maas, 2018), maar hebben soms hulp nodig om het gesprek gaande te houden.
Opbrengst
Het verkennende karakter van de gesprekken, met aandachtig luisteren, vragen stellen, informatie delen, ideeën bekritiseren en andere zienswijzen respecteren, draagt merkbaar bij aan de literaire competentie. Meer betrokkenheid komt de waardering en het begrip van de tekst ten goede (Applebee et al., 2003; Chambers, 1995; Schram et al., 2006).
Juist de authentieke, persoonlijke vragen van leerlingen zijn waardevol, omdat ze voortkomen uit echte nieuwsgierigheid en emotionele betrokkenheid (Janssen, 2009). Meer leesplezier, meer motivatie en gesprekken met meer inhoud: sterkere leesclubs met sticky tabs.
Bronnen
- Chambers, A. (1995). Vertel eens: Kinderen, lezen en praten. Querido.
- Cornelissen, G. (2019, 1 april). Literaire gesprekken in de klas. Stichting Lezen. https://www.lezen.nl/publicatie/literaire-gesprekken-in-de-klas/
- De Kleijn, A. (2023). Boekenclubs in de klas: Leesmotivatie en persoonlijke groei in het literatuuronderwijs. In 36ste Conferentie Onderwijs Nederlands (pp. 170–174). https://hsnbundels.taalunie.org/wp-content/uploads/2023/11/Deel-6-artikel-1.pdf
- De Nood, L., Palm, G., De Vries, M., & Van Herten, M. (2019, 1 februari). Praten over literatuur: Lessenserie leesclub in de klas. https://nederlands.vakdidactiekgw.nl/wp-content/uploads/sites/4/2019/02/Praten-over-literatuur.pdf
- De Wit, M. (2017). Lezen doe je met elkaar: Leeskringen en groepsmondelingen. Levende Talen Magazine, 8–9. https://lt-tijdschriften.nl/ojs/index.php/ltm/article/view/1741/1349
- Janssen, T. (2009). Literatuur leren lezen in dialoog: Lezersvragen als hulpmiddel bij het leren interpreteren van korte verhalen. Vossiuspers.
- Laughlin, P. R., Hatch, E. C., Silver, J. S., & Boh, L. (2006). Groups perform better than the best individuals on letters-to-numbers problems: Effects of group size. Journal of Personality and Social Psychology, 90(4), 644–651. https://ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16649860
- Meelissen, M. R., Maassen, N. A., Gubbels, J., Van Langen, A. M., Valk, J., Dood, C., … Wolbers, M. (2023). Resultaten PISA-2022 in vogelvlucht. Universiteit Twente. https://doi.org/10.3990/1.9789036559461
- Ramdas, N., Beuse, T., Maas, W., & De Vries, B. (2018). Woord in beeld: De mogelijkheden van beeldromans in het talenonderwijs. Levende Talen Magazine, 18–23. https://lt-tijdschriften.nl/ojs/index.php/ltm/article/view/1778/1385
- Rogiers, M., Vansteelandt, I., & Van Keer, H. (2024, 20 april). Leesmotivatie: Wat is het en hoe kan je het bevorderen? In WODN Werkgroep Onderzoek Didactiek Nederlands (Red.), Handboek Didactiek Nederlands. https://didactieknederlands.nl/handboek/2021/02/leesmotivatie-wat-is-het-en-hoe-kan-je-het-bevorderen/
- Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Intrinsic and extrinsic motivations: Classic definitions and new directions. Contemporary Educational Psychology, 25(1), 54–67. https://doi.org/10.1006/ceps.1999.1020
- Schrijvers, M. (2019). Inzicht in jezelf en anderen ontwikkelen in literatuurlessen: Een ontwerphandleiding. https://www.lezen.nl/wp-content/uploads/2021/01/ontwerphandleiding-inzicht_in_jezelf_en_anderen_ontwikkelen_digitaal2020.pdf
- Stichting Lezen. (2021). Leesmotivatie onder de loep: Inzichten uit wetenschappelijk onderzoek. Stichting Lezen.
- Visser, J. (2023). Is het voor een cijfer? De Correspondent.